Nos Ballotes

Xa a tardiña, nos Ballotes, namentres preparabamos o evento, pasou por alí Maruxa, veciña do Salgueiral. Pregunteille- cómo lle chaman a aquela pedra de alí abaixo?; Sorriu e contestou – O Encanto; E logo contounos de viva voz aquilo de “Ola de ouro, ola de prata, ola de veleno que mata”. Despois marchou en zapatillas como quen leva o vento.

O solpor foi fermoso, coma sempre. O sol deixounos polo Barbanza proxectando as últimas raiolas sobre as “pedras escritas”.

Sentámonos á espera da xente… non sabíamos que tanta.

Dixera en broma, que cun pouco de sorte, ademais de gravados, veríamos estrelas. Onte, 18 de agosto, a sorte quixo que cruzase o ceo dos Ballotes un deses bólidos brillantes que ultimamente sucan o ceo. Pasou por riba de nos en dirección norte, soltando sobre a Pedra do Encanto a súa estela luminosa. Din que dan boa sorte.

Debeu ser por iso, que a iso das dez trinta, a pesares das ameazas de mouros, máis de cen persoas e aínda algún vagalume, achegáronse onde as luces. Nunca pensara que tanta xente viría. Había xente de todas as idades, moitos rapaces e tamén nenos. Non con certa dificultade, puidemos ir amosando as principais figuras. A megafonía contribuía a que as explicacións chegaran a todos. A Felix e a Merino tocoulles a parte máis difícil, a de dirixir as luces e manexar os cables polo medio da xente. O interese e a boa disposición de todos axudou a subsanar as dificultades cun grupo tan numeroso.

Finalmente falamos tamén das lendas, aínda alguén contou algunha.

Penso que marcharon tranquilos, alomenos levaban unha receita contra encantos de mouras.

Nós estamos contentos pola resposta e ledos polo clima conseguido. Por ver tanta xente interesada en pasar unha “longa noite de pedras”.

As pedras sempre estiveron diante dos ollos. Pero o importante é o que “fica fora da vista”. So co pensamento, por unha noite, conseguimos erguer das pedras aqueles cervos, que recuperaron, por unha noite ,a súa presenza na paisaxe da marxe sur de Arousa, alí onde o Ulla se converte en ría.

Pensamos repetilo. Melloraremos na loxística e na organización. De momento, grazas a todos po vires e por poñelo fácil.

PODEDES ENVIAR AS VOSAS FOTOS A ESTA DIRECCIÓN:

pasadoreciclado@gmail.com

Resumen en Arousa TV

Visita Nocturna a los Petroglifos de Os Ballotes en Bamio (La Voz de Galicia- Edición Arousa- 20-08-2011). Crónica sobre a visita nocturna aos gravados (en non "pinturas") de Os Ballotes.

Una "longa noite de pedra" de 5.000 años (Faro de Vigo-Edición Arousa-

20-08-2011) Crónica sobre a visita esperada aos Ballotes dende fai un século (e non dende a Prehistoria, e menos a Idade de Pedra) en que foi publicado o conxunto por primeira vez. Gravad

os, algúns simples como coviñas, que poderían ter ATA 5.000 anos de antigüidade, aínda que a Idade do Bronce (hai una 4000 anos) sería a cronoloxía máis aceptada para os Ballotes, agás os motivos modernos e os repicados dos que falamos.

Bamio viaja en el tiempo a través de la historia de los "mouros" y de los petroglifos. (Diario de Arousa- 20-08-2011).

"Longa Noite de Pedras"

O próximo día 18 de Agosto, as 22.30 da noite, acenderemos as luces para pasar unha "Longa Noite de Pedras" nos petroglifos de Bamio.

A actividade é unha iniciativa do Ateneo de Arousa en colaboración co Concello de Vilagarcía de Arousa, dentro do programa das festas de San Roque.

A mesma hora está programado cine na rúa Castelao, coa proxección de E.T. O Extraterrestre.

Haberá que decidir entre "un dedo iluminado alieníxena", ou os "cervos iluminados" gravados na rocha na prehistoria.

Esperámosvos nos Ballotes!

Cita no CITA

Ver todas

Consigue el tuyo

Boa parte das cidades europeas son resultado dun longo proceso de evolución histórica. Deste xeito se converten en espazos arqueolóxicos que precisan dunha xestión adecuada. Moitas veces, estes restos urbanos son tratados en intervencións puntuais, aínda que dende a profesión, se intenta traballar nun sentido más amplo e abranguer unha maior perspectiva.

O concepto de Patrimonio Arqueolóxico Urbano comeza a debaterse en España cara a 1980, con congresos como o de Arqueoloxía das cidades modernas superpostas ás antigas celebrado en 1985. Neste congresos se dan a coñecer os modelos doutros países europeos e se da pulo a políticas adecuadas e innovadoras. Tamén é tempo de ver os problemas do Patrimonio Histórico nas normativas urbanas, que teñen que ver entre outras cosas, coas leis, como a Ley de Patrimonio Histórico ou a Ley del Suelo.

Este é o caso de Pontevedra, que nos últimos anos ten feito un gran esforzo de recuperación, contextualización e difusión dos seu patrimonio arqueolóxico e histórico.

As escavacións na Ponte do Burgo, que deron como resultado a aparición de dous novos miliarios, os restos da ponte medieval do Burgo, o malecón portuario do século XV e os restos da muralla do século XVI entre outros aspectos, pronto serán obxecto de posta en valor tamén. Estas escavacións se fixeron cara ao público, e incluso foi instalada unha pasarela para poder ver os traballos que se estaban desenvolvendo, coa creación do denominado Museo Efémero, que estivo aberto incluso pola noite.

De suma importancia foron tamén as intervencións realizadas na contorna de Santa María, onde foron novamente atopados os restos das murallas, así como necrópoles semellantes á de San Bartolomé (na contorna do Teatro Principal) e Santo Domingo. Os estudos que está desenvolvendo Olalla López sobre estes restos antropolóxicos recuperados van permitir coñecer con máis detalle a vida da poboación do antigo burgo de Pontevedra na Idade Medieval e Moderna.

Finalmente, foron atopados os restos do foso e a barbacana da fortaleza das Torres Arcebispais, derrubada en 1873, onde o ano pasado foi inaugurado o Centro Interpretativo das Torres Arcebispais de Pontevedra (CITA) que o pasado xoves visitamos cos alumnos da Diplomatura de Mestre de Educación Primaria da Facultade de Ciencias da Educación e do Deporte de Pontevedra (Universidade de Vigo).

Quero destacar a labor de planificación e integración das actuacións por parte do arqueólogo municipal, Xoan Carlos Castro Carrera, a quen felicitamos dende o blog polos resultados obtidos. Tamén aproveitamos para agradecerlle a súa amabilidade desinteresada para acompañarnos en estas e outras visitas, así como a súa sempre boa disposición para todo o relacionado coa difusión do patrimonio arqueolóxico e cultural.

Pontevedra é un exemplo claro de que os responsables dos conxuntos monumentais teñen que traballar coa axuda de plans de xestión: plans, políticas, procedementos, relacións con diversas institucións, conservación, restauración, actividades, difusión, marketing, servizos, seguridade, xestión económica, etc... todos son elementos importantes na "posta en valor", unha labor de grande complexidade pouco solucionable con precipitación e máis con diálogo, reflexión, traballo e planificación.

Agora que Vilagarcía está en plena polémica sobre a conservación dos restos da Pasarela de Vistalegre, animo a todos a dar unha volta por Pontevedra e visitar os seus restos musealizados.

Para a visitar o CIDAR:

Rúa Mestre Matero, 1

Tel: 986 090 677

Visita previa reserva

Luns a sábado: 10 a 14 e 16 a 19 h

Domingos e festivos: 10 a 14

Martes pechado

Ver Pontevedra en un mapa más grande

Do Monte Lobeira á Pedra do Encanto...

Y la leyenda se convirtió en realidad. Que cambiásemos el túnel por la carretera nacional es un detalle sin mucha importancia... Y que alteráramos el orden de la leyenda, también.

Al fin y al cabo, el objetivo era claro: disfrutar de un viaje arqueológico de la mano de Bea Comendador, una buena conocedora de la arqueología de la comarca. Y así fue.

Comenzamos nuestra visita en la famosa y malograda Pedra do Encanto, centro neurálgico de todas las leyendas arqueológicas de Arousa.

Continuamos por los petroglifos de Os Ballotes, donde pudimos ver que, por lo menos, algo se ha avanzado a nivel municipal en lo que a conservación del patrimonio se refiere. Después de tanto años por fin estos petroglifos se han visto liberados de la cárcel de hormigón y hierro en la que estaban encerrados. Tal y como en su día los estudio Fermín Bouza Brey...

Los petroglifos siguieron monopolizando la visita, ya que nuestro camino hacia Monte Lobeira discurrió por Xiabre, el gran desconocido. Los "petroglifos del viento" se ubican allí. Me refiero a ese gran conjunto de arte rupestre descubierto a raíz de la construcción del parque eólico. Sin duda un buen tema para una futura visita monográfica. Pero Xiabre no sólo esconde petroglifos. Allí pudimos parar al pie del Castro da Xaiba, en lo alto del Pousadoiro. Y aunque no las visitamos, no debemos olvidar que en las inmediaciones del castro existe un notable conjunto de mámoas. Y así vemos lo que representa Xiabre: Neolítico, Edad del Bronce y Edad del Hierro en un solo monte.

Por fin llegamos a nuestro destino: Monte Lobeira. Una auténtica pena que el día estuviera totalmente nublado y no nos permitiera hacer una aproximación desde la arqueología del paisaje al conjunto de la comarca. Una buena excusa para repetir la visita. Allí estuvimos visitando los restos de la antigua fortaleza de Lobeira y explicando un poco su historia. Y de ahí a las mámoas y al círculo lítico, donde tuvimos la suerte de contar con la presencia y explicaciones de la subdirectora de la excavación que allí se está desarrollando, Patricia Mañana.

Una visita completa, sin lugar a dudas. Y todo ello gracias al impulso del Ateneo Mar de Arousa, promotor de la visita. Este puede ser el comienzo de una bonita amistad...

Fotos:

A la izquierda, Bea Comendador nos descubre los secretos de A Pedra do Encanto.

A la derecha, Patricia Mañana nos explica la intervención arqueológica en el círculo lítico.

Ruta arqueolóxica organizada polo Ateneo Mar de Arousa

Sábado, 6 de Novembro 2010

O Ateneo Mar de Arousa organiza oeste sábado unha ruta arqueolóxica titulada "Do Monte Lobeira á Pedra do Encanto...". Unha parte da visita estará guiada por min (bea) e outra por Felix González, técnico na actuación arqueolóxica que se está a desenvolver no círculo lítico de Lobeira e que vai comentando neste blog.

Aquí as indicacións da organización para informarse e

• Encontro ás 9'40 na Praza da Estación (a do ferrocarril) , debese traer coche (si é posible) organizarémonos e distribuirémonos entre los vehículos para non levalos todos.
• Ás 10'55h.- Saída para Vilar-Bamio para la visita a los petróglifos de Os Ballotes.
• A continuación desplazarémonos pola estrada do Pousadoiro para poder divisar na distancia (si o tempo o permite) o Castro de Xaiba.
• Desde alí nos trasladaremos ó monte Lobeira por András e visitaremos a escavación realizada no túmulo e o círculo lítico, onde contaremos tamén coa presenza do director da escavación que nos informará sobre o traballo realizado.
• Non calculamos con exactitude a duración da visita pero probablemente non durará máis de duas horas.

Esta actividade requiere confirmación posto que no podemos superar las 30 personas por una cuestión práctica.

Para inscribirse, comunicar o nome:

ateneovilagarcia@gmail.com Teléfono: 616 616 008

Unha ollada arqueolóxica dende o monte Lobeira

As pedras verdes de Punta Montalvo

Nos anos noventa, andaba eu a busca de mineral de cobre pola península do Morrazo. Amén da iña inexperiencia, era unha busca complicada, porque so tiña parcas referencias de rexistros mineiros nos libros de Facenda. A prospección de campo era bastante difícil e as máis das veces, preguntando por unha mina, acababa nun pozo de auga. Así que finalmente decidín preguntar por pedras de cor verde.

Foi así que falando co señor Antonio Costa, díxome que atopara minerais verdes, pero fora do Morrazo. Indicoume entón unha punta entre as praias de Montalvo e Bascuas, en Sanxenxo.

Xusto alí, no acantilado, nun filón duns 200 metros, fomos dar cunha veta limitada dun mineral de colores entre o verde e branco, pasando polos azuis.
Tomamos unhas mostras que levamos a analizar mediante unha técnica chamada Difracción de Raios X, resultando que se trataba de moscovita, cuarzo e variscita.
A variscita é tecnicamente un fosfato de aluminio, que se empregou sobre todo na producción de doas e outros elementos de adorno na prehistoria.

A de Montalvo-Bascuas é una veta moi pequena e limitada, pero ben da para facer pequenas pezas. Daquela xa comunicara o achado no XXII Congreso de arqueología en Vigo, en 1993, pero so puxera unha foto en branco e negro na publicación. Despois foi publicado por xeólogos en 1995.

Como moita xente tenme preguntado polo tema, hoxe dáme por publicar estas fotos que atopei ao ordenar papeis na casa paterna.

Tamén por satisfacer o interese do colega Angel Cardín, que anda tras o rastro do acibeche.

Atopar variscita non tería nada de importante se non fora pola importancia que lle deu á procedencia deste mineral na prehistoria recente europea. Normalmente chamado “calaíta” (termo moi en desuso, porque non define ningún mineral en concreto) se considerou durante moito tempo procedente do norte de Europa, de onde chegaría por vía marítima atlántica. Así se falou de relacións a longas distancias, e máis dende a tese sobre as relacións atlánticas da Península Ibérica na Idade do Bronce do irlandés Eoin MacWhite (1951).

Dende entón, ainda que segue a falarse de amplias conexións na Idade do Bronce, se teñen atopado diversas probas da existencia de variscita na Península Ibérica, e incluso da súa explotación na prehistoria. Hoxe coñécense unha mina de variscita e outros minerais de máis de 6000 anos de antigüidade, a de Can Tintorer (Gavá, Barcelona) visitable dende 1993. Co mineral facían colares de doas e pulseiras que aparecen nos enxovais funerarios. Se ten feito arqueoloxía experiental para saber o proceso de elaboración.

No noroeste coñecemos algunhas doas de pequeno tamaño, por exemplo nos enxovais de algúns monumentos megalíticos, como na necrópole de Monte da Mora (O Saviñao, Lugo) (variscita, turquesa impura e lepidolita); na necrópole de Chan de Castiñeiras (Vilaboa, Pontevedra) (lepidolita e blenda); ou na necrópole de Parxubeira (Mazaricos) (as que vedes na foto).
Pero o achado máis importante que eu coñeza é recente. Se trata dun colar enteiro de doas toneliformes de distintos tamaños no túmulo de A Chousa Nova (Bandeira), que apareceron dispostas seguindo o orde do fío que as insertaba. Non sei se a Mariajo e a Paz xa teñen publicado o conxunto, pero o que si sei é que foron analizadas en Santiago.

No noroeste hai indícios de variscita moito máis importantes que o de Sanxenxo, como Palazuelo de las Cuevas (Zamora).

En Sanxenxo hai outros interesantísimos indicios mineiros e da Mina Boliches se sacaron boas cantidades de cassiterita. Pero deso falamos noutra.

Luces y algunas sombras

Desde pequeño, cuando pienso en Catoira me asaltan dos viejos recuerdos. El primero se refiere a la romaría vikinga, en las Torres do Oeste, que viví por primera vez con cuatro años. Supuso un gran trauma para mi, ya que pensaba que el desembarco vikingo era de verdad y no podía entender como la gente estaba celebrando tan bárbaro acontecimiento.

El segundo son los molinos de viento, que recuerdo desde mi infancia.

Por ambas cosas, se debe felicitar al Concello de Catoira, ya que supo, por un lado, conservar y potenciar una fiesta tan importante; y por otro, conservar y consolidar unos elementos del patrimonio etnográfico importantísimos.

Sin embargo, este capítulos de "luces" se ve oscurecido por dos "sombras" muy importantes.

En primer lugar, la contrucción de un multiusos que altera gravemente el entorno conocido como Fonte Gaiteira, lugar en donde existen, además de un puente medieval espléndido, numerosos molinos imbricados en el cauce del río Catoira. A pesar de constituirse una asociación dedicada a impedir la construcción del multiusos, la construcción de éste parece, a día de hoy, imparable.

La segunda sombra la constituye la foto que os presento. Tuve la ocasión de conocer este molino de marea gracias al programa Patrimonio no Medio, iniciativa que, desde las Consellerías de Medio Rural y de Cultura, trata de acercar a los ciudadanos el patrimonio que acoge el medio rural gallego.

Sinceramente, no solo desconocía la existencia de este molino de marea, sino que desconocía la existencia de los molinos de marea en si. Para quien, como yo, no los conozca, los molinos de marea aparecen en Galicia en el siglo XVI. Su situación debe formar una amplia zona seca en la bajamar, la construcción debe ser sólida, y tiene que disponer de una presa para almacenar el agua del mar cuando la marea sube; una vez que ésta baja y queda libre un amplio espacio delante del molino, se pueden abrir las compuertas que llevan el agua a los rodeznos y los hace girar.

Aunque este molino, conocido como Muiño do Cura, no es tan antiguo (data del siglo XIX) es uno de los pocos ejemplos que quedan hoy en día en Galicia, y constituye una parte del patrimonio etnográfico que el Concello debe conservar, difundir y poner en valor. Lo gracioso es que, teóricamente, este molino ya fue "puesto en valor", actuación que se limitó a colocar un cartel con el nombre del molino y un puentecito de madera, que estaban totalmente cubiertos de maleza cuando se produjo la visita. Sin embargo, no se actuó sobre la estructura, que se encuentra en un estado ruinoso, afectado por una enorme grieta que amenaza con que este bien desaparezca para siempre.

Cuando lo vi, quise pensar que la grieta era reciente y que por eso no se había actuado sobre el conjunto. Sin embargo, consultando un artículo de Begoña Bas sobre los molinos de marea de la ría de Arousa, publicado en Brigantium en 1981, ya se atestigua el estado ruinoso del molino y, lo que es más grave, la grieta ya estaba presente. A mi entender, 27 años deberían ser suficientes para recuperarlo, pero veo que en este caso no lo han sido...

Muíños de mar e de vento en Catoira

As Consellerías de Cultura e Deporte, e de Medio Rural, en colaboración coa mancomunidade de montes en man común de Catoira, organizan una saída dentro do programa Patrimonio no Medio.

A saída, coa temática muíños de mar e de vento, está prevista para o día 26 de Outubro ás 10 h na Casa do Concello de Catoira, e será guiada polo arqueólogo Vicente Caramés Moreira, do Museo do Mar de Galicia en Vigo.

O día anterior haberá un charla a cargo da etnógrafa Begoña Bas López, do Museo Arqueolóxico e Histórico de Coruña. Será o 24 de Outubro, ás 20 h, no edificio Felipe Aragunde de Catoira.

No perdades esta oportunidade de coñecer o noso patrimonio de mans de dous grandes coñecedores do medio...

Visitar os lombos do Ulla

Hai anos, un político candidato a alcalde de Vilagarcía fora entrevistado na radio local. Farto de escoitar promesas, o periodista preguntou cándo pensaban asfaltar o camiño do carro. Rápidamente o candidato respondeu que xa estaba todo previsto para comezar as obras, ante as gargalladas de todo o pobo de Carril, que ben sabían o que era o tal camiño.

Agora, nunha iniciativa única, a asociación de mariscadoras de Carril oferta unha ruta que parte da praia de Bamio para ir camiñando ata Cortegada pasando polos lombos do Ulla. Dúas mariscadoras exercen a labor de guías é explicarán todo o relativo ó seu traballo. Custa 6 euros (nenos gratis) por persona e dura unhas dúas horas.

Pensado especialmente para os turistas, esta experiencia pode ser interesante para os veciños de Arousa.

Vai e descubre que é o que en Carril chaman o camiño do carro antes que outro político local decida asfaltalo.

Para apuntarse: CIRA (986 506 481)

Las mujeres de la asociación de Carril dirigen las visitas guiadas
Vilagarcía pone en marcha las rutas turísticas del marisqueo

Fotografía de Carlos Comendador. Anos 50.

As xentes do Ulla están apegadas ó río. Están fora, pero están dentro, case sen sabelo.