"...cuando el interés de sus moradores..."

(Foto tomada do perfil da Comisión Cidadá de Patrimonio en Facebook)

En 1915, o erudito local e correspondente da Real Academia Galega Juan Fernandez Gil y Casal, remataba os seus Apuntes Arqueolóxicos en Vilagarcía con estas verbas:

"...Con todo lo expuesto á grandes rasgos, sin más labor que la que da de sí el recuerdo de los largos estudios llevados á cabo en esta región, bien se deja adivinar la importancia de este centro en tiempos antiguos, tan fácil para la vida, defendido por tantos castros, tan digno de ser guardado y unido á Iría, Padrón y Césures, sin duda como ellos un día visitado por fenicios y griegos y más tarde como ellos sojuzgado por el poder romano, y sobre cuyos restos de civilización industrial marítima asentó Juan García de Caamaño, el Hermoso, los cimientos de la antigua Villagarcía, mentada por el Maestro Molina como emporio marítimo, la futura ciudad de Arosa, cuando el interés de sus moradores, de común acuerdo, recaben para ella el justo rango que como centro de esta región le corresponde..."

E agora, sobre estas verbas, engado estes links tomados estes días da prensa:

Las obras destapan la pasarela antigua de la iglesia vilagarciana (20-01-2011)

Patrimonio documenta restos de la pasarela de Vista Alegre pero permite que siga la obra (21-01-2011)

Patrimonio documenta os restos do antigo pasal de Vista Alegre e da o visto bo á continuidade da peonalización de Arcebispo Andrade

Zona Aberta defiende que se saque a la luz la antigua pasarela de Vista Alegre (23-01-2011)

La conservación del puente de Vista Alegre suma 400 apoyos (26-01-2011)

Excavar en varias zonas para cubrir los restos con una superficie acristalada (26-01-2011)

Reunen 1.554 firmas para que se destape la pasarela de la iglesia (02-02-2011)

La pasarela (02-02-2011)

Recollidas de firmas na rúa. O perfil da Comisión Cidadá de Patrimonio no Facebook.

Gil y Casal non daría crédito... porque semella que por fin en Vilagarcía o interese deixou de ser cousa de eruditos. Chegou o tempo do interese dos seus moradores de común acordo.

Os primeiros achados (I): Os Antecedentes

Víctor Vázquez, o mellor "buscador de cousas" na rede, envíame estas magníficas ilustracións de Vilagarcía publicadas no ano 1909 na revista Ilustración Española y Americana.

Sobre estas ilustracións podemos falar das orixes do poboamento de Vilagarcía.

Esta orixe sempre aparecera ligada ao Señor García de Caamaño e á casa de Vista Alegre en época histórica, tal e como describe Jerónimo del Hoyo no 1607:

"Esta villa habrá que se fundó como 120 años. Era una isla que llamaban Insuela, donde venían a pescar algunos pescadores y para reparo del tiempo de invierno, hacían algunas chocas con unos palos y paja; viendo esto, García de Caamaño, señor que en aquellos tiempos era de la tierra, fue animando a los pescadores que acudían a pescar para que edificasen casa y para esto les daba piedra y madera y ayudaba con pan y vecino, y de esta manera tuvo principio la dicha villa".

A poboación de Vilagarcía no século XVIII era reducida. Segundo Cornide (1764: 107) contaba con 224 veciños labradores e pescadores, sen que esta ocupación supuxera transformacións da paisaxe. Pero a fins do século XIX comezou a mudar a configuración. Daquela, unha próspera Vilagarcía andaba na tarefa de construción de infraestruturas: a estrada a Cambados, as obras do peirao de Ferrazo e os primeiros recheos. Todas estas importantes remocións de terra, fixeron que por primeira vez saíra á luz unha morea de achados, cun grande eco na sociedade daquela época, e que inquedaron xa entón a certas persoaxes polo problema da súa conservación. As primeiras difusas referencias recóllense en obras xerais descriptivas de Galicia, nos xornais e como citas espalladas en traballos posteriores.

Bouza Brey (1957: 76) recolle dunha testemuña, a aparición de antigos restos cando a construción da estrada a Cambados ó seu paso por Vistalegre. "No derradeiro terzo do século XIX pasoulle pola banda do Nacente a estrada de Vilagarcía a Cambados. Non se sabe de achados arqueolóxicos en tal intre. Somentes un testigo ocular de istes traballos fala de restos de cociña a un metro baixo terra, nos que ollou entre cenizas, tibias, homóplatos e outros huesos de rumiantes e aves, cunchas colosais de ostras de quince centímetros e mais de diámetro".

En 1888, co galo das obras de construción do peirao, fixéronse grandes aterros, e nun deles atoparon un depósito de cunchas, misturadas con fragmentos de oso e outros materiais, feito que comenta con amplitude Murguía, no primeiro tomo da súa obra Galicia (1888: 32).

"...Exploró este yacimiento con la brevedad y apresuramiento que permitían las circunstancias, nuestro amigo el Sr. D Ramón del Valle, quién tuvo la pena de no poder salvarle de una completa destrucción a pesar de haber dado alerta en su periódico La Voz de Arosa...""...la rapidez que en sus trabajos pone la codicia propia de la moderna industria, las ocupaciones que cercaban a nuestro amigo y el vivir lejos de aquellos lugares, no le dieron tiempo más que a salvar un cráneo... trató de conservarle para nosotros, más habiéndolo guardado en un cajón, fue víctima de los juegos infantiles de sus hijos...".

Murguía coñecía os traballos arqueolóxicos que se estaban a desenvolver nos diferentes paises europeos, e cita por exemplo, a obra de Gabriel de Mortillet, Le Prehistorique. Coñecía os achados de vilas lacustres en Suiza, polo que anota as referencias que para él constituen a proba da existencia de palafitos (poboacións lacustres) na ría de Arousa. Por eso eleva o achado á categoría de kjoekkenmoeddingen, isto é, un concheiro con restos de materiais arqueolóxicos misturados. No caso de Murguí se da un cambio con respecto a outros investigadores da época, xa que non só menciona como fonte de información os restos máis evidentes (moedas ou epígrafes), senón outros restos materiais menos tidos en conta. Nembragantes, todos os restos pre-romanos eran atribuídos aos celtas, cos que para él principiaba a historia de Galicia.

(Os nosos colegas do blog Arqueomalacoloxía, dedicaron un post a Murguía e ao concheiro de Alobre).

Un dos primeiros documentos sobre a aparición de achados arqueolóxicos en Vilagarcía atopámolo nun acta do concello do 1915. Gil y Casal recolle o achado en 1905 de varias tumbas, así como de cerámica e máis cunchas no actual emprazamento das serreirías de Ferrazo.

Na mesma zona, en 1921, se atoparon restos de muros e unha serie de pavimentos relacionados cun depósito de salgado (Núñez Bua, 1921).

"...Os achados actuais bastante máis cativos c'os de 1905, se reducen a uns anacos de muros d'aparexo y-uns pavimentos, un dìles moi ben conservado e cuverto de baldosas de barro cocido, outro está recuverto d'un cemento composto de cal e croyos de cuarzo. Como n-istes recintos s'atoparon escamas de peixe, e dada a súa proximidade ó mare, non ñe moi aventurado considera-los coma depósitos dedicados a conservas de salazós de peixe, dependentes do Castro de San Cristobo d'Alobre...".

Dos memos restos, escribe Gil y Casal no xornal Galicia Nueva (1921, martes 29 de Outubro):

"...sencillos muros de aparejo opus incertum, que yendo de un peñasco a otros salientes dan al conjunto por la disposición angular de sus líneas, aspecto de parapetos. El suelo, alzado del nivel del mar dos metros aproximadamente, aparece recubierto de gruesas baldosas de brarro cocido, asentadas sobre una capa de arcilla de amarillo fuerte y en una de las paredes un boquete con características de caño de desagüe. No muy distante y en la misma línea de nivel, aparece otra cámara cuadrada revestida de suelo y paredes de cemento compuesto de cal y cuarzo gruesamente molido, cubiertos los ángulos verticales y horizontales que forman los muros al encontrarse, con un bocal cuidadosamente hecho de la midma argamasa, y contigua este y separada de ella por un muro, otra estancia pero en peor estado de conservación, en la cual aparecieron en estado de descomposición muchas escamas de pescado...".

Lamentablemente, estes restos non foron conservados.

(Dende este ano se pode visitar na Rúa Rosalía de Castro de Vigo

o centro arqueolóxico Salínae, ao que corresponde a foto, onde están musealizadas as salinas atopadas ao construir o centro de saude. Tedes as Unidades didácticas Salinae na web do Museo do Mar de Vigo).

No 1927, de novo as obras do peirao provocan novos desmontes na parte oeste do Montiño, fronte á praia. Outras dúas persoaxes da vida pública vilagarciana, Bouza Brey e mais Francisco Porto Rey (Farruco Porto), tentaron salva-los novos restos, pero tamén foron destruidos.

Finalmente, o 2 de Agosto de 1940, uns traballadores ás órdes de D. Armenio Alvarez, contratista, facendo un desmonte para a construción da serreiría, atoparon unha ara romana dedicada a Neptuno, xunto con algunhas moedas.

En novas entradas daremos conta dos achados da serreiría de Ferrazo con máis detalle. Forman parte deste complexo e importante conxunto de restos arqueolóxicos que perdemos para sempre, con escasa documentación dos mesmos, e que poderían ter sido de enrome importancia para comprender as orixes do poboamento na zona de Arealonga.

Rematamos cunhas verbas de Juan Fernández Gil e Casal, cronista e erudito local, que decía hai oitenta anos:

"...Cuanto no parece dar muestras de incultura, destruir, por el solo placer de destruir, esos restos de otras civilizaciones que la piqueta va poniendo al descubierto y nosotros con las mismas herramientas de obreros, perfilando, para que mejor se vean, se comprendan y se estudien, contribuyendo a la cultura local..." (Gil y Casal, Galicia Nueva, 26 de Marzo de 1921).

Ara de Alobre dedicada a Neptuno e ofrecida por Q (uintus) C (ilenus).

(Singul and Suárez, 2004, p. 56; Abuin, 1997).

REFERENCIAS

Bouza Brey, F. 1957. O Castro de Alobre e os contactos entre a Bretaña e Galiza na época romana. Homenaxe a Florentino López Cuevillas: 73-110. Galaxia. Vigo.

Cornide, J. 1764. Descripción circunstanciada de la costa de Galicia... Reedición de X.L. Axeitos. Edicións do Castro. 1991.

Fernández Gil y Casal, J. 1916. Apuntes Arqueológicos. BRAG, LXVIII: 29-46.

Fernández Gil y Casal, J. 1921. De Arqueología para la historia local. Galicia Nueva, 29 Octubre.

Ilustración Española y Americana (1909, nº XX, Ano LIII, Madrid).

Jerónimo del Hoyo, 1607. Memorias del Arzobispado de Santiago.

Murguía, M. 1888. Galicia, Tomo I.

Núñez Búa, J. 1921. Achádegos arqueolóxicos. Nos, 5: 18.

Do Tesouro de Caldas

O colega e paisano Xosé Gago dedicou a súa sección De Lorean de Bois do suplemento Galicia Hoxe do xornal El Correo Gallego ao Tesouro de Caldas (Tesouros dos Mouros). Agradezo as verbas de alento para o blog A Pedra do Encanto.

Pero para min é sobre todo motivo de ledicia o seu recordo da figura de Amalio Touceda, finado en 1996, e que deixounos a testemuña da historia do achado das Silgadas, ou máis coñecido como Tesouro de Caldas, como un verdadeiro tesouro para a nosa memoria social.

Di Xosé que agarda que algún día alguén publique, polo seu alto valor testemuñal, a entrevista que lle fixéramos en 1992 pola iniciativa encomiable de Juan José Domato Castro, máis coñecido por Chicho Domato (e non Chicho Touceda como aparece por erro no seu artigo). Eu tamén espero que alguén teña a ben publicala (xa está transcrita), pero até o de agora non tivemos éxito no intento.

Xa no 1998 o Concello de Caldas publicara o libriño O Tesouro Desencantado, que xa hai anos que está esgotado. Tiña uns fermoso debuxos feitos para a ocasión por Juán Otero García (Eiravella). As cantidade de veces que teño fotocopiado textos do meu exemplar fala do enorme interese social que esperta a “memoria do tesouro”, sobre todo para os caldenses. (Un dos capítulos acabei por subilo a internet).

Na páxina de Fillos de Galicia atopei un día esta mensaxe de Argentina Pedrosa (que por certo é a que aparece na foto publicada no artigo, que non era familia de Amalio e de Lola, pero case):

“…Aunque hace ya treinta años que salimos de Galicia, nunca se me han olvidado las vacaciones que, junto a mis hermanos, pasabamos en Caldas de Reyes. El agua caliente, el rio, el olor de los dulces que una señora preparaba en la calle Real. Mi madre era una de tantas señoras que iban a tomar las aguas al balneario. Fuimos durante bastantes años , hospedándonos en casa de Amalio y Lola, con los cuales mantuve correspondencia hasta que la edad y la cabeza se lo permitió. El sr. Amalio fue el que descubrió el tesoro de caldas, no le gustaba hablar del tema, lo pasó muy mal según me han dicho otras personas, lo metieron en la carcel y creo que no lo superó nunca. Tanto el como su esposa eran unas personas increibles, muy dulces y cariñosos. Tenian una pensión y así como nosotros , que eramos fijos todos los años por San Pedro y San Pablo, me imagino que se hospedaban otras personas. Me gustaria saber si existe algo escrito sobre la historia de Amalio…”

Non entendo porqué non se da resposta a esta inquietude, nin dende as institucións locais, nin dende os museos ou a academia. Penso que facer investigación sobre os depósitos da Idade do Bronce é importante e ten as súas propias vías na produción científica. Pero penso que igual de importante é contar a historia recente ou a microhistoria, integrala, e aproveitar o “tirón” da popularidade para conseguir a pretendida interacción coa sociedade.

Eu nin sequera penso, como propón Xosé, que as pezas deban ser devoltas á vila de Caldas para á súa exposición porque forma parte do patrimonio local. Cando se publicou o libro no 1998 xurdiu esa polémica. Finalmente Eiravella e máis Domingo Reboreda (Dorelo) fixeran unha boa reprodución do Tesouro e preparamos un panel informativo (que non sei nin si se conserva hoxe) que foron colocados no Auditorio de Caldas de Reis.

O problema e que reproduciuse o tesouro, PERO TAMÉN reproduciuse unha estratexia expositiva DECIMONÓNICA. Todo xunto, no mesmo paquete. Hasta as pezas foran colocadas na mesma disposición que tiñan na cámara do Museo de Pontevedra. Penso que da igual que estea o orixinal ou a copia, sempre que a idea sexa colocalo tras un cristal. Da igual se o que vai mudar é estar sobre veludo negro en vez de sobre veludo vermello. Poder cambiar de lugar, pero non muda o discurso.

Hai moito tempo que veño defendendo a idea de que hai que saber “roubar” CONCEPTUALMENTE e non materialmente as pezas dos museos. O “butrón” ten que ser feito nas cabezas e non nas paredes (xa vedes que para ser arqueóloga son ben pouco fetichista). Eu ofreceríame voluntaria a facer unha exposición dun tesouro “SEN TESOURO”. Supoño que serían moitos os que quixeran, por exemplo, deixar gravadas nun buzón de voz, as historias e rumores que escoitaron sobre o tesouro. Ou habería moitos nenos aos que lles gustaría modelar en cera os prototipos dos vasos, para baleiralos en escaiola ou algo semellante e poder levalos para casa, despois de entender como se fixeron. E tamén penso que a algúns lles gustaría escoitar a testemuña do propio Amalio. Tantas cousas…

Unha notiña final. Este ano unha rapaza nova abriu unha tenda en Caldas chamada “O Pente de Ouro” na que vende produtos galegos e artesanía. Entre as latas de centolo e de percebe, di que “A xente pregunta polo nome e a mandamos ao Auditorio de Caldas, onde hai unha réplica”. Así que este debe de ser un dos principais puntos informativos sobre o patrimonio local, dado que esta información nin aparece, por certo, na web da vila “termal” de Caldas... onde ate os albariños levan o tesouro na etiqueta...e a Cultura está tan Quente...que pronto imos ir ver aos New York Dolls.

Eu ofrézome de guía para Sylvain, Sylvain...

A foto de Amalio Touceda e a súa dona, Dolores Fernández Besada está tomada do libro Lembranzas e Fotografías de Caldas de Reis. Concello de Caldas. 1997.

A foto do tesouro é a foto da disposición COÑECIDA dos obxectos atopados nas Silgadas, segundo Fermín Bouza Brey (Boletín de la Real Academia Gallega, 23. 1942).
---

*Unha aperta a Xosé Gago.

A memoria dos tesouros e os tesouros da memoria

A fins deste mes de Febreiro se celebra o III Encontro Arqueolóxico do Barbanza, do que podedes atopar información neste mesmo blog. Entre as interesantes conferencias programadas, Felipe Senén López, que fora director do Museo Arqueolóxico Castelo de San Antón da Coruña, vai impartir a titulada Arqueoloxía e mitoloxía dos tesouriños de Galicia: o exemplo de Leiro-Rianxo.

Para min é un tema de moito interés. Xa teño falado en varios foros do chamado casco ou cunca de Leiro (Rianxo), atopado o 7 de Abril de 1976 no Curruncho dos Porcos, un pequeno saínte rochoso inmediato ao mar, xunto á praia de Leiro (Rianxo, A Coruña, España). Unha porta semellante á que tedes á dereita oculta hoxe o lugar do achado.

A historia “oficial” consérvase nos expedientes do Museo Arqueolóxico da Coruña, xunto cos recortes da prensa da época como este do Ideal Gallego, ou artigos que saíron pouco tempo despois do achado. Pero si alguén ten ganas de pasar polo lugar de Rial, é posible que o señor J.Mª Vicente Somoza, aínda estea pola labor de recordar a historia. En Youtube podedes atopar a súa historia tamén. Eu o coñecín no 2003. Acompañoume ao Curruncho e escoitei a historia de viva voz. Despois viñan algunhas historias divertidas e tamén algunhas queixas.

É unha historia repetida. Pasoume o mesmo con Amalio Touceda, o home que descubriu o tesouro de Caldas, ao que coñecín en 1992, uns anos antes de morrer. Xunto coa súa muller, Lola, chegou a acompañarnos ás Silgadas e contounos toda a súa historia.

E así podemos atopar moitos exemplos de historias de xentes anónimas, que atoparon tesouros interceptados pola intelectualidade da época, que na suposta procura da súa salvagarda, foron comprados e pasaron a formar parte de coleccións particulares ou de fondos de museos. Logo de separar os obxectos de maior e menor valor, aqueles obxectos esteticamente máis relevantes acabaron expostos en vitrinas con escasa o nula información, mentres que os obxectos relacionados simplemente foron gardados nos fondos das coleccións.

Poden chegar a acadar unha certa repercusión fora, pero non no seu lugar de orixe, onde os achados pasa a converterse nun referente case mítico, como míticos son os museos onde están expostos. Non hai investigación a este respecto porque se considera que son achados descontextualizados dos que é moi difícil recuperar o contexto, e por tanto non aportan información. Así pois a arqueoloxía converteu o seu patrón de achado, a descontextualización, en algo que foi resultado dunha mala práctica no mundo contemporáneo, negando deste xeito a integración desta información, salvo escasas tentativas.

A historia recente ou a memoria do tesouro non se integra. Se considera unha curiosidade anecdótica sen interese científico. Pero as historias dos tesouros non só son importantes para arqueólogos especializados na Prehistoria, porque lonxe de ser unha fonte para o coñecemento do pasado máis alleo, resultan de por si unha sorprendente fonte de información sobre a nosa historia máis recente.

Por exemplo, a historia da descoberta da espectacular acumulación de ouro en As Silgadas (Caldas de Reis) en 1940, contada por Amalio Touceda e outras testemuñas, pon de manifesto, como ningún outro feito, as miserias da posguerra, a represión e a violencia exercida sobre un pobo indefenso e amedrentado, a emigración, o mercado negro do estraperlo, a cultura exercida pola elite dos intelectuais, etc, etc... Unha historia que merece estar nos bancos da memoria dun pobo. Unha historia que permanece acurrunchada na memoria, como un tesouro.
Se escasa é a investigación, a divulgación dos conxuntos é aínda peor, a pesares de que as veces estes “tesouros” son populares. A inadecuada estratexia expositiva, segundo noso punto de vista, converte os obxectos expostos en iconas estéticas, baleirando de contido a súa corporeidade. É significativo o escaso merchandaising dos museos galegos onde o único habitual son as postais das pezas gardadas nas salas dos tesouros sobre fondo escuro. Nembargantes, estas “escuridades” son aproveitadas para reenchelas de outros contidos e por tanto, son obxecto de manipulación e de discursos interesados. Algo que por certo, molesta bastante aos propios arqueólogos.

Como síntese poderíamos dicir que é esta forma de entender a arqueoloxía a que descontextualiza os obxectos e os converte en iconas polo seu valor estético e a súa incerta procedencia.

Podemos e debemos propoñer outra forma de facer arqueoloxía. Unha mirada diferente foi a que presentamos no recentemente celebrado Congreso Transfronteirizo de Arqueología en Montalegre, neste caso co paradigma do Tesouro da Urdiñeira (A Gudiña). E por outra banda, co miña colega portuguesa Lara Bacelar, vimos de propor na sesión Arqueologia dos Espaços Naturais, no ámbito do IV Congresso Nacional de Geomorfologia en Braga, un xeito de integrar a riqueza da información etnográfica sobre os tesouros na tradición oral galego-portuguesa, no establecemento de categorías de análise no caso dos estudios dos depósitos metálicos da idade do bronce.

Para rematar, unhas verbas de Ramón del Valle-Inclán, nas Memorias del Marqués de Bradomín, que nunha guía turística de Rianxo ou algo así, alguén elexiu para falar do casco de Leiro:

"...Era una resurreción de sensaciones, una esfumación deliciosa del pasado, algo etéreo, brillante, cubierto de polvo de oro, como esas reminiscencias que los sueños nos dan a veces de la vida..."

Outros post sobre o achado de Leiro e ourivería prehistórica en xeral:

Tesoros encerrados en vitrinas

See you Leiro

Un rostro para Barlei, el dueño del casco de Leiro

No es oro todo lo que reluce...

Atrévete a chamar

O Curruncho dos Porcos

Ollo Verde: Ollo ás obras!

Onte leía no xornal que comezan as obras do tramo do AVE entre Vilagarcía e Catoira.
Semella que nas inmediacións dos antiguos talleres de Renfe foi necesario expropiar vinte fincas e que se vai construir un túnel á altura de Trabanca Sardiñeira.

Este tipo de obras teñen un forte impacto sobre o medio e sobre a xente. Eso sen contar que queren facer desaparecer o actual servizo de tren. Neste blog xa teño manifestado o meu apoio á campaña "Salva o tren", porque amén das grandes velocidades, o tren de cercanías é usado por moita xente e é moi necesario.

Tamén poden causar grande impacto sobre o patrimonio arqueolóxico, ainda que supoño que o proxecto vai acompañado dun informe valorativo e das adecuadas correccións, porque a zona é especialmente rica en xacementos: Castro de Trabanca, petróglifos, cerámicas da Idade do Bronce, etc.

A cuestión é que nas proximidades dos antigos talleres da Renfe xa hai anos que veño intentando atopar unha referencia toponímica recollida por Salvador Parga Pondal, dun terreno chamado "Ojo Verde" ou Olloverde, onde foi atopado un vaso cerámico prehistórico enteiro en 1952.

(Arriba tedes unha imaxe de Vilagarcía tomada no chamado "vuelo americano" entre 1956 e 1957. Sirve como referencia de como estaba a paisaxe daquela).

Cito textualmente:

"...encontrado en Carril (fala do vaso) en octubre de 1952. El vaso apareció en los trabajos de desmonte para la ampliación de los talleres de la Renfe, en el terreno llamado "Ojo Verde". Fue recogido inmediatamente, salvándolo así de una cierta destrucción, por el ingeniero D. Vicente J. Fernández Crespo y el jefe de Talleres, D. Cándido García, que generosamente me lo entregaron... Anoto el hecho de que posteriormente y casi en el mismo lugar apareció una piedra de granito con un rebaje en forma de cuenco, lamentablemente no conservada...".

O vaso pertenceu á colección Parga e se conserva e está exposto na Facultade de Xeografía e Historia da Universidade de Santiago de Compostela (Alomenos cara ao ano 1998 no que fixen esta foto).

Parga dice que estaba pintado con triángulos negros. Eu non os vin. O que si é que está restaurado (se ve a diferencia coa foto en branco e negro).

Este vaso se inclue dentro dun grupo relativamente abondoso no Noroeste Peninsular, cunha cronoloxía na parte final da Idade do Bronce. A pedra da que fala Parga podería ser a tapa dunha foxa funeraria, ao estilo da necrópole de Monte Mesiego ou de Coto da Laborada, na provincia de Ourense.

A ver se alguén ten algunha pista de por onde estaba esa finca.

Agora que arremete o AVE sempre convén estar co ollo posto nas obras... e neste caso, Ollo Verde.

REFERENCIAS

Parga Pondal, S. 1955. Nota sobre un vaso de la colección Parga. III Congreso Nacional de Arqueología. (Zaragoza, 1993):406-409.

Por si queredes ler máis da cerámica da Idade do Bronce ou da súa restitución 3D, vos deixo un par de enlaces da miña colega Pilar Prieto.

O illote de Guidoiro (ou Ghidoiro) Areoso

Na Ría de Arousa hai numerosos afloramentos graníticos que forman illotes de pequenas dimensións.

Entre estos están os coñecidos como Guidoiro Areoso e o Guidoiro Pedregoso, tamén coñecidos como os Xidoiros, ou separadamente como O Areoso e O Pedregoso.

Aínda semella que o nome orixinario é Guidoiro (de guía), a gheada propia de Arousa os convertiu en Ghidoiros, e de ahí a Xidoiros ou Jidoiros, que son algunhas das outras formas en que son coñecidos.

Tras anos de polémica, finalmente pasaron a pertencer administrativamente ao novo concello da Illa de Arousa.

O illote de Guidoiro Areoso, chamado así pola súa característica formación dunar, ten unhas reducidas dimensións e carece de auga. Según o primeiro informe publicado en 1991, sabíase da existencia no illote dunha chea de elementos que avogaban polo interese arqueolóxico do sitio. En concreto, as referencias falaban dunha cámara megalítica, dun paleosolo fosilizado por dunas e dunha cerámica de tradición arcaica, nalgúns casos do tipo coñecido como campaniforme.

Dado o seu interese, tras unha primeira prometedora campaña de sondaxe en 1988, se desenvolveron dúas campañas de excavación en 1989 e 1990, dirixidas polo arqueólogo JM Rey García. Foran atopadas varias estructuras:

A Estructura 1 presentaba algúns elementos á vista (como se aprecia na foto).

Unha vez escavada (foto abaixo) se definiu como unha mámoa de reducidas dimensións, que conservaba coiraza de contención do túmulo nos sectores NO, NE e SO, e formaría un círculo perfecto duns 6 metros de diámetro, delimitado por un anel de pedras máis grandes chantadas.

A cámara, que fora sistemáticamente saqueada, comporíase de cinco lousas dispostas en forma de polígono.

Noutro punto do illote, a limpeza dun corte deixou ó descuberto un conxunto de pedras que poderían constituir os restos dunha coiraza de recubrimento dunha mámoa semellante á anterior.

A aparición da Estructura nº 2 foi unha grande sorpresa, xa que non mostraba evidencia algúnha na superficie da praia. Foi localizada ó amplia-la zona de sondaxe da campaña anterior.

Apareceu por baixo das areas da praia, nun paleochán de cor negra intensa, e relacionada cunha grande cantidade de materiais arqueolóxicos.

Se compón dun anel pétreo exterior de 1m. de ancho por término medio, formado por unha soa fiada de pedras. No interior deste anel, en disposición casi concéntrica, aparece outra estructura formada por unha vintena de lousas, de tamaño variable entre 20 e 50 cm, pero colocadas nun nivel máis baixo que o anel externo.

Se sinala que se trata dunha construcción totalmente novidosa para o contexto do Calcolítico (inicio da Idade dos Metais) do noroeste peninsular e non se sabe con seguridade se a súa función é funeraria.

A excavación deste sector ofreceu unha grande riqueza e variedade de materiais, especialmente cerámica de fabricación manual. Tamén apareceron lascas e desfeitos de talla que confirmaron a existencia de talla no xacemento.
Estes materiais están depositados no Museo de Pontevedra e algúns poden ser vistos nas súas vitrinas.

O novedoso emprazamento do asentamento na praia da illa, indicaría, en principio, a existencia de navegación polo interior da ría na prehistoria recente. O rexistro arqueolóxico da escavación foi excepcional tamén polo feito de ser un depósito selado e non alterado, alomenos en datas recentes. Por outra banda, o feito de aparecer nun medio básico, permitiu unha boa conservación da materia orgánica non usual nos xacemento galegos.

Na primeira campaña apareceu no paleochán (ou solo antigo) un concheiro. Unha amostra de ostra do concheiro foi enviada ao Laboratorio de Groninga para facer a única datación por C-14 ata o de agora publicada. A datación é GrN-16108: 4020 + 40 B.P. (Before Present o Antes do Presente), o que nos levaría a datas de fins do terceiro e inicios do segundo milénio a. C.

Pero debido aos problemas que teñen as datacións feitas sobre materia orgánica de orixe mariño, algúns autores rechazan esta datación e teñen proposto unha correción ou calibración entre o 1773-1536 A.C. CAL (Alonso e Bello, 1997, Rubinos e outros, 1999).

Nas campañas de 1990 e 1991 atopáranse unhas pezas metálicas alargadas semellantes a variñas ou punzóns, que foi como finalmente foron denominados por convención. Foron estudados analíticamente dentro do Programa de Arqueometalurgia de la Península Ibérica mediante a técnica coñecida como fluorescencia de Raios X (XRD) para determinar a súa composición química, así como mediante micrografía para coñecer a estructura interna do metal. Os resultados foron publicados en múltiples ocasións (Rovira et ali, 1997; Comendador, 1998; Bettencourt y Comendador, 2003; Rovira y Gómez, 2003; Comendador 2005 poster; Comendador e Bettencourt, 2007).
Dende o primeiro análise se considerou fora de toda duda que estaban feitos cunha aleación intencional de cobre máis estaño, é dicir, que estaban feitos en bronce.
Dada a datación publicada e o tipo dos materiais arqueolóxicos cos que apareceran relacionados, foron considerados dous dos obxectos de bronce máis antigos da Península Ibérica, xunto cunha agulla do xacemento de la Bauma del Serrat Pont, en Girona (Rovira y Montero, 2003: 16 y nota 2), aínda que a datación destes bronces, así como do propio xacemento, segue sendo polémica.

Aínda de ter en conta a calibración de Alonso e Bello (1997), se relacionarían en todo caso ca datación doutros bronces “antiguos” localizados no ámbito do noroeste peninsular, como os do nivel IIb do xacemento portugués de Sola (Braga), cunha media ponderada entre 1690–1520 AC (95,4 %) ou o máis recente achado do xacemento trasmontano de Fraga dos Corvos (Macedo de Cavaleiros).

Recentemente foron novamente estudiados mediante a sofisticada ténica de difracción de neutróns no marco da Accion Corta: Estaño y Bronce en el Noroeste de la Península Ibérica, xunto a outros bronces procedentes do norte de Portugal (Bidaud e outros, 2006).

A publicación da totalidade do estudio da escavación de Guidoiro está pendente, aínda que este ano JM Rey presentou un interesante avance nos II Encontros de Arqueoloxía do Barbanza, no que falou da caracterización das estructuras, da cerámica, da paleofauna, así como dos posibles diferentes momentos cronolóxicos de uso de este interesantísimo xacemento, do que vos adxunto aquí algunha da bibliografía publicada (aparte da que aparece nos links).

ALONSO, F. & BELLO, J.Mª. (1997): Cronología periodización del fenómeno megalítico en Galicia a la luz de las dataciones por Carbono14, O Neolítico Atlántico e as orixes do Megalitismo (A. Casal Ed.).Universidad de Santiago de Compostela, pp. 507-520.
BETTENCOURT, A. (2000). O poblado da Edad del Bronce da Sola, Braga, Norte de Portugal, Ed. Cadernos de Arqueologia, Monografias – 9, Braga.
COMENDADOR REY, B. (1999). Los Inícios de la Metalurgia en el Noroeste de la Península Ibérica, Brigantium, 11. A Coruña.
- (1999c). The early development of metallurgy in the North-west of the Iberian Peninsula. In, Young, Polard, Budd & Ixer (Ed.): Metals in Antiquity. BAR International Series, 792, Archaeopress, Oxford: 63-67
DELIBES, G. & MONTERO, I. (Eds) (1999): Las primeras etapas metalúrgicas en la península Ibérica, II, Estudios Regionales. Instituto Universitario Ortega y Gasset. Madrid.
FERNÁNDEZ–MIRANDA, M., MONTERO RUIZ, I & ROVIRA LLORENS, S. (1995). Los primeros objetos de bronce en el occidente de Europa, Trabajos de Prehistoria, 52 (1), pp. 57 - 69.
REY GARCÍA, M. (1991): Informe preliminar de la campaña de 1988 en el yacimiento de Guidoiro Areoso (Vilanova de Arousa, Pontevedra). Arqueoloxía/Informes 2, Campaña 1988. Xunta de Galicia. Santiago: 29-32.
- (1995): Excavación arqueolóxica no Illote de Guidoiro Areoso (Vilanova de Arousa, Pontevedra). Arqueoloxía/Informes 3, Campaña 1989. Xunta de Galicia. Santiago: 15-18.
ROVIRA, S., MONTERO, I & CONSUEGRA, S. (1997). Las primeras etapas metalúrgicas en la Península Ibérica, 2 vols, Ed. Instituto Universitario Ortega y Gasset, Madrid.
RUBINOS, A., FÁBREGAS, R., ALONSO, F. & CONCHEIRO, A. (1999): Las fechas C-14 del Castro de O Achadizo (Boiro, A Coruña). Problemática de calibración de conchas marinas. Trabajos de Prehistoria, 56 (1), CSIC, Madrid: 147-155.

Boa parte do texto está basada nos informes publicados por JM Rey.

A primeira foto está tomada de http://www.disfrutaelmar.com/es/imgproductos/Areoso.jpg

As outras son as que aparecen nos informes ou miñas.

Círculo lítico (e 2)

Durante anos, foi famosa a referencia sobre os monumentos prehistóricos do Monte Lobeira que fixera Manuel Murguía.

Dicía así: "....según persona inteligente en esta clase de estudios, no sólo se ven menhires en el monte Lobeira, sinó que desde esta villa a Cambados se encuentran curiosos alineamientos..." (Historia de Galicia, 1901, t. I: p. 576).

Non sabemos con seguridade si nesta cita recollía Murguía referencias ao chamado "círculo lítico de Lobeira".

Anos despois, en 1922, na viaxe que fixo por Galicia Hugo Obermaier, pasou a considerar estas referencias a supostos "cromlechs" como confusións con estructuras modernas. (Hugo Obermaier, 1922, Impresiones de un viaje prehistórico por Galicia).


Sigue esta opinión Viqueira ao facer o seu estudio sobre o Monte Lobeira en 1960, sinalando que "...En cuanto a un cromlech, cuya existencia se da por descontada en Lobeira, nos parece una ofuscación que confunde el conjunto circular de menhires con la cerca de un pinar..." (pag. 11, nota 2).

Xa que Felix tuvo a amabilidade de colgar un post cunha foto recente desta singular estructura, completamos a serie amosando aquí as referencias antigas que se coñecen e tamén as primeiras fotos que fixéramos. As seguintes, son dúas fotos miñas: a primeira é dun dos túmulos e a segunda, de parte de estructura circular, ambas tomadas cara ao ano 1995. Daquela as estructuras estaban nun pinar, o que facía moi difícil percibir o posible círculo, e tamén facer unha fotografía significativa do conxunto.

A seguinte xa é unha foto de Vicente Caramés algo máis recente, despois dos incendios que asolaron Lobeira no ano 2006. Aquí a estructura circular xa é máis perceptible e vense ven os efectos do incendio no entorno. Posteriormente a zona foi talada.

A última xa é unha foto do ano pasado, da visita que fixemos ó conxunto das mámoas e a estructura circular dentro das actividades desenvolvidas no programa Patrimonio no Medio. Á ruta, guiada por Vicente Caramés, achegáronse unha boa cantidade de interesados por coñecer o patrimonio de Lobeira e o seu entorno.

As fotos, además de ilustrar o asunto do círculo e as mámoas, nos sirven para ver como pode variar o entorno en poucos anos. Uns cambios que poden acabar con ese fráxil patrimonio. Agora é o momento de facer unha boa documentación deste singular conxunto e tamén sería bo momento de facer unha sinxela intervención para coñecer as características deste posible "círculo lítico".

¿Quén tería razón? ¿Murguía ou Obermaier?