viernes, 26 de diciembre de 2008

Arqueoloxía no Ulla


A Universidade de Santiago de Compostela e a empresa de arqueoloxía Argos, iniciaron o pasado mes de Outubro unha investigación arqueolóxica no Concello de Valga.
O obxectivo da equipa foi o de tratar de atopar evidencias da existencia na zona dun fondeadero ou porto romano, e da denominada "Turris Augusti", un monumento dedicado a Augusto, que estaría supostamente ubicado fronte a desembocadura do río Sar.
No entorno de Agramar foi localizado un novo xacemento arqueolóxico, non catalogado previamente, con materiais da época romana e restos de muros perimetrais.

Pero especialmente interesante foi a prospección subacuática no río Ulla. É importante destacar que foi deseñada unha metodoloxía específica para esta intervención, dadas as dificuldades do traballo (como podedes ver na foto, a visibilidade é mínima). A colaboración do clube Náutico de Pontecesures facilitou moito o traballo.
Na prospección apareceron algúns restos de ánforas e cerámicas, medievais e modernas.
Eu agradezo dende aquí "aos Argonautas" a información e as fotos que me envían dos traballos.

Eles e máis eu desexamos que esto sexa so o inicio dunha serie de interesantes e prometedoras prospeccións no leito e o entorno do río Ulla, ao que este ano dedicamos tempo e traballo.

viernes, 19 de diciembre de 2008

Arqueoloxía da Paisaxe e Paisaxes Culturais


Exposición Itinerante Arqueoloxía da Paisaxe e Paisaxes Culturais.

O acto de presentación terá lugar o 23 de decembro ás 13:00 h no Auditorio de Vilagarcía de Arousa


viernes, 21 de noviembre de 2008

Luces y algunas sombras

Desde pequeño, cuando pienso en Catoira me asaltan dos viejos recuerdos. El primero se refiere a la romaría vikinga, en las Torres do Oeste, que viví por primera vez con cuatro años. Supuso un gran trauma para mi, ya que pensaba que el desembarco vikingo era de verdad y no podía entender como la gente estaba celebrando tan bárbaro acontecimiento.
El segundo son los molinos de viento, que recuerdo desde mi infancia.
Por ambas cosas, se debe felicitar al Concello de Catoira, ya que supo, por un lado, conservar y potenciar una fiesta tan importante; y por otro, conservar y consolidar unos elementos del patrimonio etnográfico importantísimos.
Sin embargo, este capítulos de "luces" se ve oscurecido por dos "sombras" muy importantes.
En primer lugar, la contrucción de un multiusos que altera gravemente el entorno conocido como Fonte Gaiteira, lugar en donde existen, además de un puente medieval espléndido, numerosos molinos imbricados en el cauce del río Catoira. A pesar de constituirse una asociación dedicada a impedir la construcción del multiusos, la construcción de éste parece, a día de hoy, imparable.
La segunda sombra la constituye la foto que os presento. Tuve la ocasión de conocer este molino de marea gracias al programa Patrimonio no Medio, iniciativa que, desde las Consellerías de Medio Rural y de Cultura, trata de acercar a los ciudadanos el patrimonio que acoge el medio rural gallego.
Sinceramente, no solo desconocía la existencia de este molino de marea, sino que desconocía la existencia de los molinos de marea en si. Para quien, como yo, no los conozca, los molinos de marea aparecen en Galicia en el siglo XVI. Su situación debe formar una amplia zona seca en la bajamar, la construcción debe ser sólida, y tiene que disponer de una presa para almacenar el agua del mar cuando la marea sube; una vez que ésta baja y queda libre un amplio espacio delante del molino, se pueden abrir las compuertas que llevan el agua a los rodeznos y los hace girar.
Aunque este molino, conocido como Muiño do Cura, no es tan antiguo (data del siglo XIX) es uno de los pocos ejemplos que quedan hoy en día en Galicia, y constituye una parte del patrimonio etnográfico que el Concello debe conservar, difundir y poner en valor. Lo gracioso es que, teóricamente, este molino ya fue "puesto en valor", actuación que se limitó a colocar un cartel con el nombre del molino y un puentecito de madera, que estaban totalmente cubiertos de maleza cuando se produjo la visita. Sin embargo, no se actuó sobre la estructura, que se encuentra en un estado ruinoso, afectado por una enorme grieta que amenaza con que este bien desaparezca para siempre.
Cuando lo vi, quise pensar que la grieta era reciente y que por eso no se había actuado sobre el conjunto. Sin embargo, consultando un artículo de Begoña Bas sobre los molinos de marea de la ría de Arousa, publicado en Brigantium en 1981, ya se atestigua el estado ruinoso del molino y, lo que es más grave, la grieta ya estaba presente. A mi entender, 27 años deberían ser suficientes para recuperarlo, pero veo que en este caso no lo han sido...

miércoles, 5 de noviembre de 2008

Hoxe temos virasón, hai calma na Area: A Don Luis Viqueira Valdés



Case en vésperas de San Martiño, o outono trae a triste nova do falecemento de don Luis Viqueira Valdés.
Na miña infancia en aqueles viaxes dominicais cos meus pais e a familia Viqueira, descubrín as mámoas, os castros, as excavacións da Lanzada, o pazo de Oca, o mosteiro de Armenteira....
Posiblemente nunca tería decidido ser arqueóloga de non ser por Luis que nas súas expliacacións abría as portas da miña curiosidade.
Ao longo da miña vida sempre foi un referente, porque, sen dúbida, era un dos homes maís cultos que teño coñecido. Hai poucos anos, cando comecei a docencia na universidade, un día preguntoume -¿e que das na universidade? Eu contestei – Pois prehistoria e tamén antropoloxía. – Replicou sen dubidar ¿terás lido A Rama Dourada de James Frazer? Ese libro é fundamental.
Deixoume alucinada con ese comentario. O seu saber era inmenso.
Seguro que o meu pai, que sentirá ben a perda dun amigo en letras maiúsculas, terá moitas máis verbas coas que recordar a súa figura. Eu so quería deixar neste blog este homenaxe a unha persoaxe insustituíble e a unha grande persona.
Hai non moito tempo escribía Luis escribía estas palabras en O Apupo, o boletín informativo fa federación galega pola cultura marítima:.
“…Cando nos meus tempos mozos xuntabános no peirao de Carril varios amigos, un deles, gran amigo meu, Patrón de Ría e mariñeiro coma poucos; no tempo de verán ollaba pola mañá cara a Cuncha de Arousa e moitas veces predecianos o vento vindeiro sentenciando: «Hoxe temos virasón, hai calma na Area» ((1) A praia da Area é a que en tempos pasados doulle o nome de Santa Olalla de Area Longa ó actual pobo de Vilagarcía.
Como mariño que eu tamén son, aquelo que para os outros compañeiros nada significaba, a min fíxome cavilar máis dunha vez sobre seus atinados pronósticos, anque no fondo tamén maxinaba co que nos dicía non era mais co froito dunha experiéncia amoreada de cotío polos moitos anos da sua observación persoal do semblante do tempo. De calquer maneira, sorprendiame moito e chamabame a atención aquel feito, de que de boas a primeiras e sen que nada aparente o promovese, soprando o Nordés pola mañá cedo, se revirase o vento case de súpeto e puxésese a soprar da banda contraria alá polo mediodía.
Motivo destes comentarios, son tamén a lembranza daqueles días calorosos do verán das grandes mareas vivas, en que aproveitando o vento Nordés favorable desas mañás e maila virazón do mediodía, ían e viñan navegando semple en popa, unha flota moi numerosa de botes e bucetas de Carril a apaña-las crías dos mexillóns alá nos cons e illotes na bocana da Ría de Arousa. Levaban para facer este labor unhas rasquetas mangadas para despegalos das pedras e logo arranxa-los nos valos dos seus viveiros, porque naquel entón ainda non existían as bateas comas de hoxe para dependuralos das cordas. Dende a galería da miña casa de Carril, alá polas dúas e media ou tres da tarde, contemplar toda aquela flota marisqueira de volta da tarefa da marea era semple un atraente e senlleiro espectáculo. Todos xuntos, coas súas entenas ou vergas atravesadas ó vento e con aquelas velas brancas embolsadas, velexando en popa coa virazón,semellaban unha bandada xigante de brancas gaivotas planando por riba do mar. iUnha fermosísima estampa, ensoño dun pasado irrepetible...!

Hoxe tivemos calma na Area,
e a mediodía pasou a súa nave coas velas embolsadas velexando en popa con virazón.

domingo, 26 de octubre de 2008

Círculo lítico (e 2)

Durante anos, foi famosa a referencia sobre os monumentos prehistóricos do Monte Lobeira que fixera Manuel Murguía.
Dicía así: "....según persona inteligente en esta clase de estudios, no sólo se ven menhires en el monte Lobeira, sinó que desde esta villa a Cambados se encuentran curiosos alineamientos..." (Historia de Galicia, 1901, t. I: p. 576).

Non sabemos con seguridade si nesta cita recollía Murguía referencias ao chamado "círculo lítico de Lobeira".

Anos despois, en 1922, na viaxe que fixo por Galicia Hugo Obermaier, pasou a considerar estas referencias a supostos "cromlechs" como confusións con estructuras modernas. (Hugo Obermaier, 1922, Impresiones de un viaje prehistórico por Galicia).


Sigue esta opinión Viqueira ao facer o seu estudio sobre o Monte Lobeira en 1960, sinalando que "...En cuanto a un cromlech, cuya existencia se da por descontada en Lobeira, nos parece una ofuscación que confunde el conjunto circular de menhires con la cerca de un pinar..." (pag. 11, nota 2).
Xa que Felix tuvo a amabilidade de colgar un post cunha foto recente desta singular estructura, completamos a serie amosando aquí as referencias antigas que se coñecen e tamén as primeiras fotos que fixéramos. As seguintes, son dúas fotos miñas: a primeira é dun dos túmulos e a segunda, de parte de estructura circular, ambas tomadas cara ao ano 1995. Daquela as estructuras estaban nun pinar, o que facía moi difícil percibir o posible círculo, e tamén facer unha fotografía significativa do conxunto.


















A seguinte xa é unha foto de Vicente Caramés algo máis recente, despois dos incendios que asolaron Lobeira no ano 2006. Aquí a estructura circular xa é máis perceptible e vense ven os efectos do incendio no entorno. Posteriormente a zona foi talada.
A última xa é unha foto do ano pasado, da visita que fixemos ó conxunto das mámoas e a estructura circular dentro das actividades desenvolvidas no programa Patrimonio no Medio. Á ruta, guiada por Vicente Caramés, achegáronse unha boa cantidade de interesados por coñecer o patrimonio de Lobeira e o seu entorno.




















As fotos, además de ilustrar o asunto do círculo e as mámoas, nos sirven para ver como pode variar o entorno en poucos anos. Uns cambios que poden acabar con ese fráxil patrimonio. Agora é o momento de facer unha boa documentación deste singular conxunto e tamén sería bo momento de facer unha sinxela intervención para coñecer as características deste posible "círculo lítico".
¿Quén tería razón? ¿Murguía ou Obermaier?

domingo, 12 de octubre de 2008

Círculo lítico

Aquí os dejo una estupenda foto (gracias a la habilidad fotográfica de Camila Gianotti) de lo que sin duda es una joya arqueológica de nuestra comarca.
Ubicado en el Monte Lobeira, en la parroquia de András, en Vilanova de Arousa, constituye uno de esos monumentos cuyo estudio, protección y difusión son de obligado cumplimiento por las autoridades competentes.
Su posible cronología prehistórica lo hace especialmente interesante, ya que, de ser así, estaríamos ante el monumento de estas características mejor conservado de todo el noroeste peninsular.
Esta foto, así como el cuidado del círculo, no sería posible sin la imprescindible colaboración de la Comunidad de Montes de András, formada por vecinos honorables de esta parroquia, siempre dispuestos a colaborar y participar en todo lo que tenga que ver con el cuidado y difusión del Patrimonio Cultural que en sus tierras está presente. De que sería capaz este grupo de gente si contase con todo el apoyo que se merecen...
Quizá esto solo sea una foto, pero estoy seguro de que algún día llegará a ser algo más. No podía ser de otra manera al contar con tres competentes profesionales, que, aún por encima, son tres estupendas personas: Cami Gianotti, Pati Mañana y Vicente Caramés. Además, tenemos la suerte de contar también con Bea Comendador, la madre de la iniciativa de crear este blog, vehículo hoy en día imprescindible para acercar la arqueología, para acercar lo que somos, a la sociedad. Como siempre nos recuerda Xurxo Ayán: A arqueoloxía debe satisface-las demandas e necesidades da cidadanía, asumindo a obriga de levar a cabo os pasos necesarios para informarmos ao público xeral de tódolos obxetivos e métodos da nosa práctica arqueolóxica, empregando tódolos medios de comunicación dispoñibles (Os Castros de Neixón II, pág. 12).
Aunar sinergias es lo principal a la hora de sacar una ilusión adelante. Y que mejor ejemplo que estos cuatro profesionales. Sobre todo se hace imprescindible cuando los recursos son escasos. Poco a poco los poderes públicos se darán cuenta de que no solo son piedras, sino que son ellos los primeros interesados en conservar nuestro patrimonio. De todas formas, como siempre me gusta decir: mientras haya ilusión...
Pues nada más... Cualquier comentario de cualquier ciudadano interesado por la arqueología y por el Patrimonio Cultural será bien recibido.

lunes, 6 de octubre de 2008

Prospección arqueolóxica en Agramar (Valga, Pontevedra)


Boas novas!

Tras unha longa espera, como amosa o titular que recollemos do ano 1995, hoxe da comezo unha intervención co obxectivo de verificar os datos que aportan os autores clásicos sobre o emprazamento das Torres de Augusto.
Tras un primeiro recoñecemento do terreno, co vaciado documental e a fotografía e cartografía histórica, trátase de facer unha análise xeoarqueolóxica da zona.
Se va a intentar verificar, tanto no Ulla como en Valga, a posible existencia de restos constructivos ou material asociable.

Ampliar a nova